KONU ANLATIMI TÜRKÇE

İSİM (AD)-İSİM TAMLAMALARI

İsim (Ad)- İsim Tamlamaları konu anlatımında öğreneceğimiz konular ; cins isim,özel isim,tekil-çoğul isim, topluluk isimleri , somut-soyut isim, isim tamlamaları ; belirtili isim tamlaması, belirtisiz isim tamlaması ve zincirleme isim tamlamasıdır.

İsim (ad), kavramları canlı ve cansız varlıkları karşılayan sözcüklere denir.

Örnekler;

Kuş,taş,kalem,silgi,Zehra,Murat,duvar,elma,çilek ….

İsimler 3’e ayrılır.

 icon-pinned Varlıklara verilişine göre isim;

 icon-play Cins isim

  Özel isim

 icon-pinned Varlıkların sayılarına göre isim;

 icon-playTekil isim

 icon-play Çoğul isim

  Topluluk ismi

   Varlıkların oluşuna göre isimler;,

 icon-play Somut isim

   Soyut isim

Varlıklara Verilişine Göre İsimler

Cins isim

Aynı türden varlıkları karşılayan varlıklara verilen isimlere cins isim denir.

Örnekler;

Kazak, pantolon ,kanepe, tahta, ağaç, kuş, köpek, silgi, gömlek, etek, şehir …

Özel isim

Dünyada ve evrende tek olan, eşi benzeri olmayan varlıklara verilen isimlere özel isim denir.

*** Özel isimlerin baş harfi mutlaka büyük harfle yazılır.

Başlıca özel isimler;

  • Kişi ad ve soyadları: Mustafa Kemal Atatürk, Seda Sayan, Zehra Avşar, Murat Dalkılıç vb…
  • Hayvanlara verilen isimler: Bulut, yumak, Zeytin,Paşa, Limon, Pamuk vb..
  • Kıta, ülke, şehir isimleri: Türkiye, Azerbaycan, Afrika, Ankara, Yozgat, Asya …
  • Irmak, deniz, göl, dağ, okyanus isimleri: Marmara Denizi, Kızılırmak, Yeşilırmak, İstanbul Boğazı, Ağrı Dağı, Hint Okyanusu vb…
  • Millet, devlet isimleri: Türk, Rus, İngiliz, Kayı, Kınık, Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri vb …
  • Dil, din, mezhep isimleri: Müslümanlık, Türkçe, Rusça, İngilizce, Fransızca, Musevilik vb …
  • Kurum, kuruluş, dernek, okul ve makam isimleri: Türk Hava Yolları, Kadın hakları Derneği, Milli Eğitim Bakanlığı, Sakarya Ortaokulu vb…
  • Mahalle, Sokak, Cadde, Bulvar, Apartman isimleri: Esentepe Mahallesi, Menekşe Sokak, Lise Caddesi, Çiçek Apartmanı vb..
  • Kitap, dergi gazete isimleri: Milliyet, Hürriyet, Akşam, Sabah, Bilim Çocuk Dergisi, Hasat, Buz Gibi Soğuk vb…

NOT: Sadece ‘Resmi Gazete’ yazarken G harfi büyük yazılır. Diğer gazete yazılarında küçük harfle yazılır.

NOT: Ay, Güneş, Gezegen isimleri terim anlamda kullanıldığında büyük harfle yazılır.

Örnekler;

-Ay, Dünya’nın uydusudur.

-Dünya, Güneş’in etrafında dolanır.

-Perdeleri açın içeri güneş girsin.

B.Varlıkların Sayısına Göre İsimler

1.Tekil İsimler

-Sayı bakımından tek bir varlığın adını karşılayan isimlerdir.

-Tekil isimler asla ‘lar,ler’ çoğul ekini almazlar.

-Tekil isimler topluluk anlamı taşımazlar.

Örnekler;

Kapı, bilgisayar, kedi, kaplumbağa, kalem, saat, dolap, meyve, ayakkabı, sehpa vb…

2.Çoğul İsimler

-‘-lar-ler’ eki alarak birden çok varlığı karşılayan isimlere çoğul isimler denir.

Örnekler;

Kapılar, kediler, köpekler, kalemler, saatler, dolaplar, meyveler, ayakkabılar vb …

-Çoğul eki ‘-lar-ler’ cümleye çoğul anlamı dışında başka anlamlarda katar.

  • Boy, millet bir dinin mensupları, gibi anlamlar da katar.

Türkler, Osmanlılar, Müslümanlar…

  • Bir şahsın bağlı olduğu bir aileye, çevreye, bir kimseye veya yerin benzerliği ile birlikte göstermek için kullanılır.

Mustafa Kemaller, dayımlar, kuzenler, Fatihler

  • Abartma anlamı katar.

Onu dünyalar kadar seviyorum.

Çocuk kanlar içinde yerde yatıyordu.

  • Saygı ve nezaket anlamı katar.

Müdür beyler henüz gelmedi.

Çağla hanımlar tatile gittiler.

  • Yakınlık yaklaşıklık anlamı katar.

25 yaşlarında bir kızdı

172 boylarında bir delikanlıydı.

  • Eklendiği kelimenin değil sahiplerinin birden çok olduğu anlamı katar.

Babaları eve her zamanki gibi erken gelmişti.

3.Topluluk İsimleri

-Biçim olarak tekil olmasına rağmen anlam olarak birden çok varlığı karşılayan isimlere denir.

NOT:Topluluk isimlerinde ‘-ler-lar’ olmaz

Örnekler;

Orman, sürü, ordu, deste, düzine, heyet, kurul, grup vb …                 

NOT: İyelik eki olan -ki ile belirtme hal eki olan -i ekini birbirine karıştırma!!!!  İyelik eki almış olan sözcüğün başına ‘onun’ kelimesi geldiğinde aitlik anlamı katıyorsa iyelik ekidir. Ancak sözcüğün başına ’onun’ kelimesi geldiğinde aitlik anlamı katmıyorsa belirtme hal ekidir.

                            İSİM TAMLAMALARI

-Aralarında ilgi bulunan iki ismin birbirini tamamlamasıyla oluşan sözcük gruplarıdır.

Örnek;

Sınıfın Kapısı — tamlayan (1.kelime), tamlanan(2.kelime)

Tamlayan ekleri: -ın-in-un-ün-nın-nin-nun-nün

NOT:İsim tamlamaları birbirini tamamlayan en az iki sözcükten oluşur. Bu sözcüklerden birine tamlayan diğerine tamlanan denir.

NOT: İsim tamlamalarında birinci sözcüğün yani tamlayanın aldığı ek tamlayan(ilgi) ekidir. Tamlayan ekleri şunlardır; ‘-ın-in-un-ün-nın-nin-nun-nün’ ekleridir. İkinci kelimenin yani tamlananın aldığı ekler de şunlardır; -ı-i-u-ü. Tamlanan iyelik eklerini alır.

İsim tamlamaları üçe ayrılır.

Belirtili İsim Tamlaması

-Tamlayanın ilgi eki aldığı, tamlananın ise iyelik aldığı isim tamlamalarıdır. Belirtili İsim Tamlamasında hem tamlanan hem tamlayan mutlaka bir ek alır.

Örnek

Yol-un kenar-ı — tamlayan, tamlanan

Perde-nin reng-i — tamlayan, tamlanan

NOT:Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan yer değiştirebilir.

Örnek;

Gözler-i doldu satıcı-nın — tamlanan, tamlayan

NOT: Belirtili  isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka bir sözcük girebilir. Bu sözcük genellikle sıfat olur.

Dere-nin soğuk suyuna girdi. — tamlayan sıfat tamlanan

NOT: Belirtili isim tamlamalarında tamlanan,tamlayan ya da ikisi de zamir olabilir.

Onun pantolonu — tamlayan, tamlanan

NOT: Belirtili isim tamlamalarında tamlayan durumundaki zamir düşebilir.

O-nun kardeş-i kayboldu. — tamlayan, tamlanan

Kardeşi kayboldu. — tamlanan

NOT: Belirtili isim tamlamasında tamlamanın başına sıfat gelebilir. Bu durumda sıfat tamlayan sözcüğüne ait olur.

Kırmızı gül-ün kokus-u hepimizi büyüledi. —  Sıfat, tamlayan, tamlanan

Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın ilgi eki almadığı tamlananın ise iyelik eki aldığı isim tamlamasına belirtisiz isim tamlaması denir.

Örnekler;

Bahçe duvar-ı — tamlayan, tamlanan

Yaz Güneş-i — tamlayan, tamlanan

NOT: Tamlayan ve tamlananın arasına sıfat girebilir.

Örnek;

Oda-nın soğuk banyosuna girdi. — tamlayan, sıfat, tamlanan

NOT: Belirtisiz isim tamlaması bir ismi bir ismi niteleyerek sıfat görevinde kullanılabilir.

Örnek;

Deniz mavisi gözleri çok güzeldi. — tamlayan, tamlanan isim

NOT: Belirtisiz isim tamlamaları sıfat tarafından nitelenebilir. B.siz isim tamlamalarının başına gelen sıfat, tamlamanın tamamına gelmiş olur.

-Mavi çocuk pantolunu aldı. — sıfat, tamlayan, tamlanan

NOT: Belirtisiz isim tamlamasın da tamlayan tamlananın nedenini neden yapıldığını neye benzediğini nerede yetiştiğini ve zamanını bildirebilir.

Örnekler;

-Vişne reçeli

-Amasya elması

-Dil peyniri

-Domates salçası

-Pamuk şekeri

-Ölüm korkusu

Zincirleme İsim Tamlaması

-İkiden fazla ismin birbirini tamamlamasıyla oluşan isim tamlamasıdır. Bu tamlamada tamlayan ya da tamlanan bir isim tamlamasından oluşur.

-En az üç sözcükten oluşur.

-Bu tamlama da b.li ve b.siz isimlaması içiçedir.

Elma ağacının yaprakları — tamlayan, tamlanan — zincirleme isim tamlaması

Ali’nin kardeşinin kitabı — tamlayan, tamlanan — zincirleme isim tamlaması

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir